Ελληνικός καφές και υγεία: οφέλη, πίεση και χοληστερίνη σύμφωνα με τις μελέτες

Οι δημοσιευμένες μελέτες δείχνουν ότι ο ελληνικός καφές συνδέεται με καλύτερη λειτουργία των αγγείων σε ηλικιωμένους της Ικαρίας, αλλά επειδή βράζει μαζί με τον αλεσμένο καφέ και δεν φιλτράρεται περιέχει καφεστόλη, μια ουσία που σε ελεγχόμενες δοκιμές ανεβάζει την «κακή» LDL χοληστερίνη, ενώ η καφεΐνη του ανεβάζει την πίεση για λίγες ώρες χωρίς να έχει αποδειχθεί ότι προκαλεί μόνιμη υπέρταση.

Τα «οφέλη του ελληνικού καφέ» που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο στηρίζονται σχεδόν πάντα σε μία μελέτη, που σπάνια περιγράφεται σωστά. Διαβάσαμε τις ίδιες τις δημοσιεύσεις και γράφουμε για καθεμία τι είδους μελέτη είναι, σε ποιους έγινε, τι βρήκε και πού σταματά. Το κείμενο είναι ενημερωτικό, όχι ιατρική συμβουλή: αν έχεις υψηλή χοληστερίνη ή υπέρταση, παίρνεις φάρμακα ή είσαι έγκυος, την απόφαση για τον καφέ την παίρνεις με τον γιατρό σου.

Τι κάνει τον ελληνικό καφέ διαφορετικό για την υγεία

Τρία πράγματα ξεχωρίζουν τον ελληνικό από τον εσπρέσο ή τον καφέ φίλτρου. Ο πολύ ψιλοαλεσμένος καφές ψήνεται μαζί με το νερό στο μπρίκι και σερβίρεται με το κατακάθι, χωρίς φίλτρο. Το φλιτζάνι είναι μικρό, περίπου 50–60 ml για τον μονό. Και συχνά πίνεται με ζάχαρη, που προσθέτει θερμίδες αλλά δεν αλλάζει την καφεΐνη· πόση βάζει κάθε παραγγελία το εξηγούμε στον οδηγό για το πώς παραγγέλνεις ελληνικό καφέ.

Όταν οι ερευνητές γράφουν «boiled Greek type of coffee», εννοούν αυτόν τον τρόπο παρασκευής, όχι την παραγγελία «βραστός», που στο καφενείο σημαίνει καφέ που άφησαν να βράσει, με φουσκάλες αντί για πηχτό καϊμάκι. Για τους υπόλοιπους καφέδες της χώρας, δες τον οδηγό μας για τα είδη καφέ στην Ελλάδα.

Η μελέτη της Ικαρίας: τι μέτρησε και τι βρήκε

Η μελέτη που αναφέρουν σχεδόν όλοι δημοσιεύτηκε το 2013 στο περιοδικό Vascular Medicine από την Α΄ Καρδιολογική Κλινική της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (Ιπποκράτειο), με πρώτο συγγραφέα τον Γεράσιμο Σιάσο και τελευταίο τον Χριστόδουλο Στεφανάδη (περίληψη στο PubMed). Εξέτασε 142 κατοίκους της Ικαρίας 66 έως 91 ετών. Με υπέρηχο μέτρησε πόσο διαστέλλεται η αρτηρία του βραχίονα όταν αποκατασταθεί η ροή του αίματος (flow-mediated dilation, FMD), δείκτη για τη λειτουργία του ενδοθηλίου, της εσωτερικής επένδυσης των αγγείων. Τον καφέ τον κατέγραψε με ερωτηματολόγιο.

Το 87% έπινε κυρίως ελληνικό. Η FMD ανέβαινε μαζί με την ποσότητα: 4,33% με χαμηλή κατανάλωση (κάτω από 200 ml την ημέρα), 5,39% με μέτρια (200–450 ml) και 6,47% με υψηλή (πάνω από 450 ml). Όσοι έπιναν κυρίως ελληνικό είχαν επίσης υψηλότερη FMD από όσους έπιναν άλλους καφέδες. Το συμπέρασμα είναι διατυπωμένο ως συσχέτιση:

Chronic coffee consumption is associated with improved endothelial function in elderly subjects

Siasos G. και συν., Vascular Medicine 2013, «Consumption of a boiled Greek type of coffee is associated with improved endothelial function: the Ikaria study»

Δηλαδή η μακροχρόνια κατανάλωση καφέ «συνδέεται» με καλύτερη λειτουργία του ενδοθηλίου στους ηλικιωμένους. Δεν γράφει ότι ο καφές την προκαλεί.

Τι δεν μπορεί να πει η μελέτη της Ικαρίας

Οι ίδιοι οι συγγραφείς, στο πλήρες κείμενο, γράφουν τα όριά της:

• Είναι συγχρονική: εξετάζει τους ανθρώπους μία φορά, και το σχετικά μικρό δείγμα δεν μπορεί να δείξει σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
• Δεν έχει τυχαιοποίηση ούτε ομάδα ελέγχου.
• Τον καφέ τον δήλωσαν οι συμμετέχοντες, άρα η ποσότητα μπορεί να είναι λάθος.
• Οι Ικαριώτες δεν αντιπροσωπεύουν τον μέσο Έλληνα ή Ευρωπαίο, και ο υπόλοιπος τρόπος ζωής μπορεί να εξηγεί μέρος της διαφοράς.

Δύο λεπτομέρειες λείπουν από τα περισσότερα άρθρα. Τα όρια σε ml δεν είναι μικρά φλιτζάνια ελληνικού: οι ερευνητές μετέτρεψαν κάθε καφέ σε τυποποιημένο φλιτζάνι 150 ml. Και στον πίνακα με τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, η LDL χοληστερίνη δεν διέφερε σημαντικά ανάμεσα στις τρεις ομάδες (124, 132 και 130 mg/dl, p = 0,44). Η μελέτη, λοιπόν, δεν δείχνει ότι ο ελληνικός καφές κατεβάζει τη χοληστερίνη, όπως γράφουν ορισμένες σελίδες.

Οι άλλες ελληνικές μελέτες για τον καφέ

Στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC) του 2010, η ίδια ομάδα παρουσίασε ανάλυση σε 235 υπερτασικούς ηλικιωμένους της Ικαρίας. Κατά το δελτίο τύπου της ESC, ένα έως δύο φλιτζάνια την ημέρα συνδέονταν με καλύτερη ελαστικότητα της αορτής σε σύγκριση με λιγότερο καφέ, ενώ τα τρία έως πέντε δεν έδειχναν επιπλέον βελτίωση. Είναι ανακοίνωση συνεδρίου· δεν βρήκαμε στο PubMed δημοσίευσή της σε περιοδικό.

Το 2016, στο Angiology, η ομάδα δημοσίευσε την τετραετή παρακολούθηση 673 κατοίκων της Ικαρίας 65–100 ετών: ο καφές και το τσάι, μαζί με τα φρούτα και τη χρήση μόνο ελαιολάδου, συνδέονταν αντίστροφα με την καρδιαγγειακή νόσο. Παλαιότερα, η πανελλαδική μελέτη ασθενών-μαρτύρων CARDIO2000 (Journal of Nutrition, 2003), με 848 ασθενείς και 1.078 μάρτυρες, βρήκε σχέση σε σχήμα J: κάτω από 300 ml καφέ την ημέρα συνδεόταν με μικρότερη πιθανότητα οξέος στεφανιαίου συνδρόμου, πάνω από 600 ml με αρκετά μεγαλύτερη. Και οι δύο είναι παρατηρησιακές και αφορούν τον καφέ γενικά.

Ελληνικός καφές και χοληστερίνη: ο ρόλος της καφεστόλης

Το αδύναμο σημείο του ελληνικού δεν είναι η καφεΐνη αλλά δύο λιπαρές ουσίες των κόκκων, η καφεστόλη (cafestol) και η καχβεόλη (kahweol), που ανήκουν στα διτερπένια. Η ανασκόπηση των Urgert και Katan (Annual Review of Nutrition, 1997) εξηγεί ότι τις παρασύρει το ζεστό νερό και ότι το χάρτινο φίλτρο τις συγκρατεί. Γι’ αυτό ο καφές φίλτρου δεν επηρεάζει ουσιαστικά τη χοληστερίνη, ενώ ο σκανδιναβικός βραστός, ο καφές της γαλλικής πρέσας και ο τούρκικος την ανεβάζουν. Η ευρωπαϊκή μελέτη SENECA κατατάσσει ρητά τον «Turkish/Greek coffee» στους καφέδες που είναι πλούσιοι σε διτερπένια. Τι ακριβώς είναι ο καφές φίλτρου και ο «γαλλικός» της πρέσας το εξηγεί ο οδηγός για τα είδη καφέ και πώς τα παραγγέλνεις.

Σε εργαστηριακή ανάλυση του 1997 (Gross και συν., Food and Chemical Toxicology), ο καφές τούρκικου τύπου είχε περίπου 5,3 mg καφεστόλης ανά φλιτζάνι, ο καφές φίλτρου και ο στιγμιαίος αμελητέες ποσότητες και ο εσπρέσο γύρω στο 1 mg. Η περίληψη δεν δίνει το μέγεθος του φλιτζανιού, άρα οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί. Οι ερευνητές της Ικαρίας δίνουν για τον ελληνικό 0,3–6,7 mg καφεστόλης ανά 100 ml. Για τον εσπρέσο, δες τη σύγκριση για φρέντο εσπρέσο, καπουτσίνο και εσπρέσο.

Ρόλο παίζει και το κατακάθι. Σε μικρή δοκιμή του 1995 (Urgert και συν., American Journal of Clinical Nutrition), ο τούρκικος και ο σκανδιναβικός βραστός είχαν 2–5 γραμμάρια λεπτών σωματιδίων καφέ ανά λίτρο, και 8 γραμμάρια ψιλοαλεσμένου κατακαθιού την ημέρα για τρεις εβδομάδες ανέβασαν τη χοληστερίνη κατά 0,65 mmol/L σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου (7 άτομα ανά ομάδα).

Τι δείχνουν οι τυχαιοποιημένες δοκιμές

Εδώ τα στοιχεία είναι ισχυρότερα, γιατί οι ερευνητές όρισαν ποιος πίνει τι. Η μετα-ανάλυση των Jee και συν. (American Journal of Epidemiology, 2001) συγκέντρωσε 14 δοκιμές: ο καφές ανέβαζε την ολική και την LDL χοληστερίνη ανάλογα με την ποσότητα, περισσότερο ο βραστός και σε άτομα με υπερλιπιδαιμία, ενώ ο φιλτραρισμένος ελάχιστα (περίληψη στο PubMed). Νεότερη μετα-ανάλυση 12 δοκιμών με 1.017 άτομα (Cai και συν., European Journal of Clinical Nutrition, 2012) βρήκε ότι περίπου 45 ημέρες καφέ ανέβασαν κατά μέσο όρο την ολική χοληστερίνη κατά 8,1 mg/dl και την LDL κατά 5,4 mg/dl, περισσότερο με αφιλτράριστο. Καμία δεν εξέτασε ειδικά ελληνικό καφέ.

Στη νορβηγική πόλη Τρόμσο, 33 άνδρες με υψηλή χοληστερίνη μοιράστηκαν τυχαία σε ομάδες για 10 εβδομάδες (Førde και συν., BMJ, 1985). Όσοι σταμάτησαν τον καφέ είδαν τη χοληστερίνη να πέφτει· όσοι επέστρεψαν σε βραστό καφέ την είδαν να ανεβαίνει ξανά, ενώ με καφέ φίλτρου έμεινε σταθερή.

Οι μεγάλες νορβηγικές μελέτες

Η μελέτη Tromsø του 1983 (New England Journal of Medicine), σε 14.581 ενήλικες, βρήκε ότι η ολική χοληστερίνη ανέβαινε όσο περισσότερο καφέ έπιναν: στους άνδρες από 5,56 mmol/L με λιγότερο από ένα φλιτζάνι την ημέρα σε 6,23 mmol/L με περισσότερα από εννέα.

Στην έβδομη έρευνα της ίδιας μελέτης (2015–2016), με 21.083 άτομα άνω των 40, έξι ή περισσότερα φλιτζάνια βραστού καφέ ή καφέ γαλλικής πρέσας την ημέρα συνδέονταν με ολική χοληστερίνη υψηλότερη κατά 0,30 mmol/L στις γυναίκες και 0,23 mmol/L στους άνδρες, και τα 3–5 εσπρέσο με μικρότερη αύξηση (Svatun και συν., Open Heart, 2022· περίληψη στο PubMed).

Τέλος, το Νορβηγικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας παρακολούθησε 508.747 ενήλικες για περίπου 20 χρόνια (Tverdal και συν., European Journal of Preventive Cardiology, 2020). Ο φιλτραρισμένος καφές συνδεόταν με χαμηλότερη θνησιμότητα από την αποχή από τον καφέ, ο αφιλτράριστος με υψηλότερη θνησιμότητα από τον φιλτραρισμένο. Αυτή είναι η «έρευνα σε μισό εκατομμύριο Νορβηγούς» που αναφέρουν τα ελληνικά άρθρα. Είναι παρατηρησιακή και δεν μέτρησε ελληνικό καφέ.

Ελληνικός καφές και πίεση: παροδική άνοδος, όχι απόδειξη υπέρτασης

Η καφεΐνη ανεβάζει την πίεση για λίγες ώρες. Η συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Mesas και συν. (American Journal of Clinical Nutrition, 2011) εξέτασε υπερτασικούς: σε 5 δοκιμές, 200–300 mg καφεΐνης ανέβασαν κατά μέσο όρο τη συστολική πίεση κατά 8,1 mmHg και τη διαστολική κατά 5,7 mmHg, μέσα στην πρώτη ώρα.

caffeine intake produces an acute increase in BP for ≥3 h

Mesas A.E. και συν., American Journal of Clinical Nutrition 2011, «The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals»

Η ίδια ανασκόπηση όμως βρήκε ότι σε μελέτες δύο εβδομάδων ο καφές δεν ανέβασε την πίεση σε σύγκριση με δίαιτα χωρίς καφεΐνη ή με ντεκαφεϊνέ, και ότι σε 7 μελέτες κοορτής η συνήθης κατανάλωση δεν συνδέθηκε με μεγαλύτερο καρδιαγγειακό κίνδυνο. Η μετα-ανάλυση των Steffen και συν. (Journal of Hypertension, 2012), με 10 δοκιμές και 5 κοόρτεις, δεν βρήκε σημαντική επίδραση στην πίεση ή στον κίνδυνο υπέρτασης, χαρακτήρισε όμως τα στοιχεία χαμηλής ποιότητας και δεν έκανε σύσταση ούτε υπέρ ούτε κατά.

Για τον ελληνικό ειδικά, υπάρχει μόνο η ανακοίνωση της Ικαρίας για την αορτή των υπερτασικών. Ένας μονός έχει λιγότερη καφεΐνη από τα 200–300 mg των δοκιμών, αλλά δεν βρήκαμε μελέτη που να μέτρησε την πίεση μετά από ελληνικό καφέ. Αν έχεις υπέρταση, το πόσος καφές σού ταιριάζει είναι ερώτηση για τον γιατρό σου.

Πόση καφεΐνη έχει ο ελληνικός και τι λέει η EFSA

Επίσημη μέτρηση για τον ελληνικό δεν υπάρχει. Σε όλο το Kaliorexi χρησιμοποιούμε 40–50 mg για ένα μονό φλιτζάνι 50–60 ml, όπως τα δίνει η διαιτολόγος Τόνια Καραγιάννη στο medNutrition.gr· είναι εκτίμηση, όχι εργαστηριακή μέτρηση, και ο διπλός έχει περίπου τη διπλή. Όλους τους καφέδες θα τους βρεις στον οδηγό για τις θερμίδες και την καφεΐνη κάθε καφέ.

Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), στη γνώμη του 2015, κατέληξε ότι για υγιείς ενήλικες έως 400 mg καφεΐνης την ημέρα και εφάπαξ δόσεις έως 200 mg δεν προκαλούν ανησυχία, και στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό έως 200 mg την ημέρα (σελίδα της EFSA για την καφεΐνη). Η αξιολόγηση όμως δεν καλύπτει άτομα με κάποια νόσο ή πάθηση, ούτε τον συνδυασμό με φάρμακα, και αφορά μόνο την καφεΐνη, όχι την καφεστόλη.

Όλες οι μελέτες σε έναν πίνακα

«Παρατηρησιακή» σημαίνει ότι η μελέτη βλέπει συσχετίσεις· μόνο οι τυχαιοποιημένες δοκιμές μπορούν να δείξουν ότι ο καφές προκαλεί κάτι.

Τι διαβάζεις συχνά και τι λένε οι πηγές

Πώς να διαβάζεις μια είδηση για καφέ και υγεία

1. Τι μελέτη είναι; Η παρατηρησιακή δείχνει ότι δύο πράγματα πάνε μαζί· μόνο η τυχαιοποιημένη δοκιμή δείχνει αιτία.
2. Τι μέτρησε; Έναν δείκτη, όπως η χοληστερίνη, ή πραγματικά εμφράγματα και θανάτους;
3. Σε ποιους; Ηλικιωμένοι νησιώτες ή Νορβηγοί δεν είναι ο μέσος αναγνώστης.
4. Ποιον καφέ και πόσο; Ελληνικό, φίλτρου ή «καφέ» γενικά, σε ml ή σε φλιτζάνια;

Έτσι διαβάσαμε κι εμείς τις πηγές. Πώς δουλεύουμε θα το βρεις στην πολιτική σύνταξης και στη σελίδα για την ομάδα του Kaliorexi.

Τι μπορείς να ρωτήσεις τον γιατρό σου

Δεν δίνουμε ιατρικές οδηγίες, αλλά οι μελέτες βγάζουν μερικές χρήσιμες ερωτήσεις:

• Η LDL μου είναι αυξημένη: παίζει ρόλο ότι ο καφές μου είναι αφιλτράριστος;
• Έχω υπέρταση: πόση καφεΐνη είναι λογική για μένα;
• Είμαι έγκυος ή θηλάζω: πώς μετράω τα 200 mg με ελληνικό, φρέντο και σοκολάτα;
• Παίρνω φάρμακα: αλληλεπιδρούν με την καφεΐνη;

Για τον ελληνικό χωρίς καφεΐνη δεν βρήκαμε δημοσιευμένη μέτρηση καφεστόλης, οπότε δεν ξέρουμε αν έχει λιγότερη.

Για να συνεχίσεις

Για τις θερμίδες του καφέ μαζί με το υπόλοιπο φαγητό, δες τον πίνακα για τις θερμίδες στο φαγητό έξω.