Είναι νηστίσιμο; 45 φαγητά με ναι, όχι ή εξαρτάται

Ένα φαγητό είναι νηστίσιμο όταν δεν έχει κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά ή αυγά: το κουλούρι, οι ελιές, ο χαλβάς ταχινιού, το μέλι και τα θαλασσινά είναι νηστίσιμα, το τζατζίκι, η τυρόπιτα και η μαγιονέζα όχι, ο μπακαλιάρος και ο τόνος τρώγονται μόνο τις μέρες με ψάρι, ενώ για λουκουμάδες, πίτα, σπανακόπιτα και σοκολάτα η απάντηση εξαρτάται από τη συνταγή.

Σημείωση: Το κείμενο είναι ενημερωτικό. Το πώς νηστεύει ο καθένας το ορίζει ο πνευματικός του, και οι πρακτικές διαφέρουν. Η ένδειξη «νηστίσιμο» δεν σημαίνει ότι ένα φαγητό είναι vegan (τις διαφορές τις εξηγούμε στον οδηγό για το vegan φαγητό έξω) ούτε ότι είναι ασφαλές για αλλεργικούς.

Τι σημαίνει «νηστίσιμο» και πώς γράφεται

Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη δίνει τον πιο απλό ορισμό:

«για φαγητό ή για γλυκό που μπορεί να φάει όποιος νηστεύει· σαρακοστιανός»

Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), λήμμα «νηστίσιμος», Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Γράφεται «νηστίσιμο», με γιώτα, γιατί κατά το ίδιο λεξικό προέρχεται από το ελληνιστικό «νήστιμος». Το «νηστήσιμο» με ήτα είναι λάθος. Το αντίθετο, πάλι κατά το λεξικό, είναι το «αρτυμένο» φαγητό.

Τρεις ερωτήσεις που βγάζουν το «ναι», το «όχι» και το «εξαρτάται»

Για κάθε φαγητό του πίνακα κάναμε τις ίδιες τρεις ερωτήσεις.

1. Έχει κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά ή αυγά; Αν ναι, δεν είναι νηστίσιμο. Αυτός είναι ο βασικός κανόνας, όπως τον διατυπώνει ένα κατηχητικό φυλλάδιο της Μητρόπολης Μεσογαίας:

«τη Μεγάλη Σαρακοστή δεν τρώμε κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά προϊόντα και αβγά»

Ιερά Μητρόπολη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, Γραφείο Νεότητας, Κατηχητικό Βοήθημα Γυμνασίου 2024-25, Θέμα 17ο: Νηστεία

Το ίδιο κείμενο προσθέτει ότι έτσι νηστεύουμε και κάθε Τετάρτη και Παρασκευή.

2. Έχει λάδι ή είναι κρασί; Τότε τρώγεται μόνο τις μέρες «κατάλυσης οίνου και ελαίου», όχι τις μέρες ξηροφαγίας (φαγητό χωρίς λάδι και κρασί). Ποιες είναι αυτές οι μέρες το εξηγούμε πιο κάτω. Γι’ αυτό πολλά φαγητά του πίνακα είναι «ναι, με λάδι»: νηστίσιμα, αλλά όχι κάθε μέρα.

3. Είναι ψάρι ή «αναίμακτο» θαλασσινό; Το ψάρι τρώγεται μόνο τις μέρες κατάλυσης ιχθύος. Τα θαλασσινά χωρίς αίμα (χταπόδι, καλαμάρι, σουπιά, γαρίδες, μύδια) θεωρούνται νηστίσιμα, με μια διαφωνία που εξηγούμε πιο κάτω.

Είναι νηστίσιμο; Ο πίνακας με 45 φαγητά

Πώς διαβάζετε την απάντηση:

• Ναι: νηστίσιμο, ακόμη και τις μέρες χωρίς λάδι.
• Ναι, με λάδι: νηστίσιμο, αλλά έχει λάδι, οπότε όχι τις μέρες ξηροφαγίας.
• Μόνο μέρες με ψάρι: τρώγεται μόνο τις μέρες κατάλυσης ιχθύος.
• Όχι: έχει κρέας, γαλακτοκομικά ή αυγά.
• Εξαρτάται: άλλες συνταγές είναι νηστίσιμες και άλλες όχι, οπότε ρωτάτε.

Φούρνος και πρωινό στο πόδι

Στον φούρνο το πιο σίγουρο νηστίσιμο πρωινό είναι το κουλούρι. Αν είστε αλλεργικοί, προσέξτε ότι έχει σουσάμι, ένα από τα 14 αλλεργιογόνα (δείτε τον οδηγό για τις τροφικές αλλεργίες όταν τρώτε έξω).

Σουβλατζίδικο, πίτσα και fast food

Τις διαφορές ανάμεσα σε σουβλάκι, καλαμάκι και γύρο τις εξηγούμε στον οδηγό για το σουβλάκι, το καλαμάκι και τον γύρο. Όλα είναι κρέας. Αν θέλετε νηστίσιμη πίτα, ρωτήστε στα σουβλατζίδικα της περιοχής σας.

Μεζέδες, θαλασσινά και ψάρι

Αν βγείτε για ψάρι μια μέρα που επιτρέπεται, θα σας φανεί χρήσιμος ο οδηγός μας για την ψαροταβέρνα και την τιμή του ψαριού με το κιλό.

Γλυκά και παγωτό

Ντουλάπι και ψυγείο

Ποτά

Ποια ψάρια επιτρέπονται στη νηστεία;

Κανένα ψάρι δεν είναι νηστίσιμο από τη φύση του. Ο τόνος, ο σολομός, ο μπακαλιάρος, η σαρδέλα και το χέλι μετράνε όλα ως ψάρι και τρώγονται μόνο τις μέρες κατάλυσης ιχθύος. Αυτό που τρώγεται τις αυστηρές μέρες είναι τα «αναίμακτα» θαλασσινά, που δεν είναι ψάρια. Σύμφωνα με το νηστειοδρόμιο της Μητρόπολης Κηφισίας, ψάρι τρώμε:

• στον Ευαγγελισμό (25 Μαρτίου) και, κατά την παράδοση, την Κυριακή των Βαΐων·
• στη Μεταμόρφωση (6 Αυγούστου), μέσα στη νηστεία του Δεκαπενταύγουστου·
• στη νηστεία των Χριστουγέννων, από 15 Νοεμβρίου έως 17 Δεκεμβρίου, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής·
• στη νηστεία των Αγίων Αποστόλων, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής.

Τις ημερομηνίες κάθε χρονιάς, και τις Τετάρτες και Παρασκευές που «λύνονται», θα τις βρείτε στο ημερολόγιο νηστειών 2027.

Λάδι στη νηστεία: ποιες μέρες τρώγεται

Το λάδι είναι το πιο συχνό «εξαρτάται» του πίνακα. Κατά το νηστειοδρόμιο της Μητρόπολης Κηφισίας:

• Χωρίς λάδι και κρασί (ξηροφαγία): κάθε Τετάρτη και Παρασκευή, οι καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όλη η Μεγάλη Εβδομάδα και οι καθημερινές από 1 έως 14 Αυγούστου.
• Με λάδι και κρασί: τα Σάββατα και οι Κυριακές της Σαρακοστής και του Δεκαπενταύγουστου, καθώς και οι μέρες της νηστείας των Χριστουγέννων και των Αποστόλων, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής.
• Εξαιρέσεις: ορισμένες γιορτές έχουν κατάλυση λαδιού και καθημερινή, όπως των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων (9 Μαρτίου).

Άρα στη Σαρακοστή ισχύει το αντίθετο από ό,τι πιστεύουν πολλοί: οι περισσότερες μέρες είναι χωρίς λάδι. Οι ελιές εξαιρούνται, γιατί είναι καρπός και όχι λάδι.

Νηστεία και αλκοόλ: κρασί, μπύρα, τσίπουρο

Ο κανόνας μιλά για «οίνο»: το κρασί πίνεται τις ίδιες μέρες με το λάδι. Τα κείμενα της Εκκλησίας που διαβάσαμε δεν αναφέρουν ρητά τη μπύρα ή τα αποστάγματα, όπως το τσίπουρο και το ούζο. Η πιο ασφαλής επιλογή είναι να ακολουθείτε για όλα τα αλκοολούχα τον κανόνα του κρασιού: ναι τις μέρες με λάδι και κρασί, όχι τις μέρες ξηροφαγίας. Για σίγουρη απάντηση ρωτήστε τον πνευματικό σας. Στο τσιπουράδικο και στο ουζερί κρίνουν και οι μεζέδες: χταπόδι, φάβα και τουρσί ναι, τυρί και λουκάνικο όχι.

Τα «εξαρτάται» που ψάχνετε πιο συχνά

Λουκουμάδες: η ζύμη και το «από πάνω»

Ο λουκουμάς φτιάχνεται από ζύμη μαγιάς που τηγανίζεται σε καυτό λάδι και περιχύνεται με μέλι ή σιρόπι. Αυτή η εκδοχή είναι νηστίσιμη τις μέρες με λάδι. Υπάρχουν όμως και γρήγορες συνταγές χωρίς μαγιά, όπως αυτή του iefimerida, που βάζουν γιαούρτι και αυγό. Ρωτήστε τι έχει η ζύμη και τι μπαίνει από πάνω: σοκολάτα γάλακτος, παγωτό και τυρί δεν είναι νηστίσιμα, ενώ μέλι, κανέλα και καρύδια είναι. Τι ισχύει για τις αυστηρές μέρες ξηροφαγίας εξηγούμε στους λουκουμάδες.

Θαλασσινά και ταραμάς: κάθε μέρα ή μόνο με λάδι;

Εδώ δεν υπάρχει μία απάντηση για όλους. Στην καθημερινή πρακτική τα αναίμακτα θαλασσινά και ο ταραμάς θεωρούνται νηστίσιμα σε όλη τη νηστεία. Πιο αυστηρά κείμενα τα συνδέουν με τις μέρες που τρώμε λάδι:

«Όταν σε νηστείες τρώμε λάδι τότε μπορεί να τρώμε καί αναίμακτα θαλασσινά»

KivotosHelp, Πότε καί πώς πρέπει νά νηστεύουμε

Το ίδιο κείμενο αναφέρει ρητά τα καλαμαράκια, τις σουπιές, το χταπόδι, τον ταραμά και τα οστρακόδερμα. Αν κρατάτε αυστηρή νηστεία, ρωτήστε τον πνευματικό σας ποια εκδοχή ακολουθείτε. Θυμηθείτε επίσης ότι τα καρκινοειδή και τα μαλάκια είναι αλλεργιογόνα: το «νηστίσιμο» δεν λέει τίποτα για την ασφάλεια ενός αλλεργικού.

Πίτα, σπανακόπιτα, μπουγάτσα: ζύμη και γέμιση

Στα ζυμωτά κρίνουν δύο πράγματα. Το πρώτο είναι η ζύμη: το πιτόψωμο μπορεί να έχει γάλα ή γιαούρτι. Το δεύτερο είναι η γέμιση: η κλασική σπανακόπιτα έχει αυγά, και η μπουγάτσα γεμίζεται με κρέμα ή τυρί. Αν η πίτα δεν γράφει «νηστίσιμη», μην το θεωρείτε δεδομένο.

Σοκολάτα, μαργαρίνη, ζελέ: τι κοιτάτε στην ετικέτα

Στα συσκευασμένα, ο Κανονισμός (ΕΕ) 1169/2011 υποχρεώνει να ξεχωρίζουν στη λίστα συστατικών τα αλλεργιογόνα, ανάμεσά τους το γάλα και τα αυγά. Αν δείτε τονισμένα «γάλα σε σκόνη», «βούτυρο γάλακτος», «λακτόζη» ή «αυγό», το προϊόν δεν είναι νηστίσιμο. Η ζελατίνη δεν τονίζεται, γιατί δεν είναι αλλεργιογόνο, οπότε την ψάχνετε μόνοι σας στη λίστα. Η φράση «μπορεί να περιέχει ίχνη γάλακτος» δεν σημαίνει ότι το γάλα είναι συστατικό: είναι προειδοποίηση για πιθανά ίχνη και αφορά κυρίως τους αλλεργικούς.

Για ό,τι δεν είναι στη λίστα: ο έλεγχος σε 30 δευτερόλεπτα

1. Κάντε τις τρεις ερωτήσεις: ζωικό υλικό (όχι), λάδι (μόνο μέρες με λάδι), ψάρι (μόνο μέρες με ψάρι).
2. Είναι συσκευασμένο; Διαβάστε τα συστατικά με έντονη γραφή.
3. Το παραγγέλνετε σε μαγαζί; Ρωτήστε για ζύμη, γέμιση και σάλτσα. Τις ακριβείς ερωτήσεις, και τι να διαλέξετε σε κάθε είδος μαγαζιού, θα τις βρείτε στον οδηγό μας για τα νηστίσιμα φαγητά σε ταβέρνα.

Αν έχετε και αλλεργία, ζητήστε την ενημέρωση για τα αλλεργιογόνα, που τα μαγαζιά είναι υποχρεωμένα να δίνουν, όπως εξηγούμε στον οδηγό για τις αλλεργίες και το φαγητό έξω.

Το επόμενο βήμα

Πριν παραγγείλετε, δείτε τι μέρα είναι (ξηροφαγία, λάδι ή ψάρι) και αν το φαγητό έχει κάτι ζωικό. Για τα «εξαρτάται» αρκεί μια ερώτηση στο μαγαζί. Αν ετοιμάζετε το πρώτο τραπέζι της Σαρακοστής, δείτε τι τρώμε την Καθαρά Δευτέρα.