Κυπριακά γλυκά: τι είναι το καθένα, από τι φτιάχνεται και ποια έχουν ΠΓΕ

Τα παραδοσιακά κυπριακά γλυκά χωρίζονται σε πέντε οικογένειες: γλυκά από μούστο σταφυλιού (παλουζές, σουτζούκκος, κκιοφτέρκα), τηγανητά και σιροπιαστά (δάκτυλα, πισίες, λοκμάδες, σάμισι), γλυκά με χαρουπόμελο, σουσάμι ή αμύγδαλο (παστέλλι, ταχινόπιτες, χαλουβάς), κεράσματα του γάμου και γλυκά του κουταλιού. Στο ευρωπαϊκό μητρώο προστασίας έχουν όνομα μόνο το Λουκούμι Γεροσκήπου, τα Κουφέτα Αμυγδάλου Γεροσκήπου, το Γλυκό Τριαντάφυλλο Αγρού και, ως ζυμαρικό που τρώγεται με χαρουπόμελο, τα Τερτζιελλούθκια.

Δεν είναι λίστα με ζαχαροπλαστεία, είναι γλωσσάρι. Για κάθε γλυκό γράφουμε τι είναι κατά τις κυπριακές πηγές και τι έχει η συνταγή που διαβάσαμε, με τα αλλεργιογόνα. Βάση μας είναι οι καταχωρίσεις του Μουσείου Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής (ΜΚΤ), το βιβλιάριο του Υπουργείου Γεωργίας της Κύπρου για τα γλυκά του κουταλιού, οι σελίδες του visitcyprus.com, τα επίσημα κείμενα των ονομασιών και το μητρώο eAmbrosia, που κατεβάσαμε στις 5/11/2026. Για τον μεζέ και τα αλμυρά δες το γλωσσάρι του κυπριακού τραπεζιού.

Επτά λέξεις που στην Κύπρο σημαίνουν κάτι άλλο

Πριν από τα γλυκά, οι παγίδες του ονόματος. Οι πηγές είναι το ΜΚΤ για τις κυπριακές σημασίες και το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Τριανταφυλλίδη), όπως το φιλοξενεί η Πύλη για την ελληνική γλώσσα (έλεγχος 5/11/2026), για τις ελληνικές.

Το λεξικό ορίζει το σουτζούκι ως γλυκό, και το δεύτερο, σπάνιο νόημα είναι το λουκάνικο:

«είδος γλυκίσματος από μουσταλευριά και καρύδια σε σχήμα μακριάς κυλινδρικής ράβδου»

Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, λήμμα «σουτζούκι», Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Η ορθογραφία αλλάζει κι αυτή. Το ΜΚΤ γράφει ππαλουζές, κκιοφτέρκα και ππακλαβάς, με τα διπλά σύμφωνα της κυπριακής προφοράς, το visitcyprus.com γράφει «σουτζιούκος» και το λεξικό «σουτζούκι». Είναι το ίδιο γλυκό. Για την καταγωγή των ονομάτων το ΜΚΤ γράφει:

«Τα περισσότερα γλυκά ή «γλυτζιστικά» όπως τα αποκαλούσαν οι Κύπριοι, αυτά που εμείς θεωρούμε μέχρι σήμερα παραδοσιακά, έλκουν την καταγωγή τους από την αρχαιότητα και από το Βυζάντιο»

Μουσείο Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής, καταχώριση «Κυπριακά Γλυκά», cyprusfoodmuseum.com

Γλωσσάρι των κυπριακών γλυκών ανά οικογένεια

Η τρίτη στήλη των πινάκων δείχνει τι έχει η συνταγή που διαβάσαμε στο ΜΚΤ, και όχι τι θα βρεις σε κάθε μαγαζί. Οι αριθμοί των αλλεργιογόνων είναι του Παραρτήματος ΙΙ του κανονισμού 1169/2011: 1 γλουτένη (σιτάρι και άλλα δημητριακά), 3 αυγά, 7 γάλα, 8 καρποί με κέλυφος (αμύγδαλα, καρύδια, φυστίκια), 11 σουσάμι.

Από μούστο σταφυλιού

Τα γλυκά αυτά φτιάχνονται στα ορεινά χωριά του Τροόδους, και για τα γλυκά του μούστου φημίζεται μέχρι σήμερα η Μαραθάσα, κατά το ΜΚΤ. Φτιάχνονται όταν γίνεται ο τρύγος, από τον Αύγουστο ως τον Σεπτέμβριο ή λίγο νωρίτερα ή αργότερα, και το ΜΚΤ τα περιγράφει σήμερα ως συνοδευτικά ποτού, ιδίως της ζιβανίας. Η ζιβανία είναι ποτό για ενήλικες: το όριο ηλικίας για το αλκοόλ στην Ελλάδα το εξηγεί ο οδηγός για το αλκοόλ και τους ανηλίκους, και η Κύπρος έχει τους δικούς της κανόνες, που δεν ελέγξαμε.

Τηγανητά και σιροπιαστά

Εδώ μπαίνουν τα γλυκά που τηγανίζονται και μελώνονται ή ποτίζονται σιρόπι. Ο καϊκανάς, τηγανίτα με αυγά, γάλα και αλεύρι που σερβίρεται με έψημα, είναι κατά το ΜΚΤ από τις λίγες περιπτώσεις που η κυπριακή κουζίνα ανακατεύει γλυκό και αλμυρό: μία εκδοχή του έχει χαλούμι.

Χαρουπόμελο, σουσάμι, αμύγδαλο και σιμιγδάλι

Το χαρουπόμελο, ή τερατσόμελο, βγαίνει από τα χαρούπια και αντικαθιστούσε το μέλι και τη ζάχαρη. Κατά το ΜΚΤ, η Ανώγυρα της Λεμεσού είναι το μοναδικό χωριό όπου εξακολουθεί να φτιάχνεται με τον παραδοσιακό τρόπο, μαζί με το παστέλλι. Για το παστέλλι το ΜΚΤ δίνει δύο εικόνες: παλιά, γλύκυσμα από χαρουπόμελο που βράζει ώσπου να γίνει στερεή μάζα, και σήμερα συνταγές με σησάμι και ξηρούς καρπούς. Το λεξικό ορίζει το παστέλι ως μέλι με σουσάμι.

Τα τερτζιελλούθκια, κατά το ΜΚΤ, τρώγονταν ιδιαίτερα τις μέρες χωρίς λάδι: του Τιμίου Προδρόμου (29/8), του Σταυρού (14/9), την Καθαρά Δευτέρα και την Αγία Εβδομάδα. Η Αγία Βαρβάρα και ο Άγιος Νικόλαος, που πέφτουν μέσα στη νηστεία των Χριστουγέννων, έχουν τη δική τους σελίδα με τις γιορτές του Δεκεμβρίου.

Κεράσματα του γάμου και της φιλοξενίας

Στο ΜΚΤ τα «λουκούμια του γάμου» είναι κουραμπιέδες, όχι το γνωστό λουκούμι:

«Τα λουκούμια, όπως αποκαλούνταν οι κουραμπιέδες, προσφέρονταν ως κεραστικό σε εορταστικές περιστάσεις, κυρίως στους γάμους αλλά και στις ονομαστικές γιορτές.»

Μουσείο Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής, Λουκούμια του γάμου

Το ίδιο γράφει και το visitcyprus.com: οι κουραμπιέδες ετοιμάζονται συνήθως τα Χριστούγεννα, ενώ μια άλλη εκδοχή τους δίνεται ως κέρασμα γάμου με το όνομα «Loukoumi», επειδή το λευκό τους χρώμα συμβολίζει την αγνότητα. Οι κουραμπιέδες και οι δίπλες των Χριστουγέννων στην Ελλάδα είναι στα χριστουγεννιάτικα γλυκά ανά περιοχή.

Γλυκά του κουταλιού

Στο ΜΚΤ το γλυκό του κουταλιού είναι «παραδοσιακό κεραστικό για όλες τις περιπτώσεις». Το βιβλιάριο του Υπουργείου Γεωργίας γράφει ότι φτιάχνονται από σχεδόν όλα τα φρούτα, από λαχανικά όπως ντομάτες, μελιτζάνες και καρότα, και από πέταλα λουλουδιών, και ότι δεν περιέχουν καθόλου λίπος. Τα γλυκά με καρύδι ή αμύγδαλο, όπως το καρυδάκι και το γλυκό αμυγδάλου, έχουν καρπούς με κέλυφος (8). Για την ονομασία «γλυκό του κουταλιού» στην Ελλάδα και τους κανόνες των γλυκών δες τα γλυκά του ζαχαροπλαστείου.

Ποια ονόματα προστατεύονται στην ΕΕ

Στο μητρώο eAmbrosia (4.022 εγγραφές, κατέβηκε 5/11/2026) αναζητήσαμε τα ονόματα όλων των γλυκών του άρθρου. Τέσσερα κυπριακά έχουν ισχύουσα προστασία ΠΓΕ, και ένα πέμπτο είναι σε αίτηση:

Δεν βρήκαμε στο μητρώο σουτζούκκο, παλουζέ, κκιοφτέρκα, δάκτυλα, πισίες, λοκμάδες, σάμισι, πουρέκια με αναρή, χαλουβά, ταχινόπιτες ή αμυγδαλωτά. Ούτε το παστέλι: τα τρία «Pastel» του μητρώου είναι πορτογαλικά. Η απουσία δεν τα κάνει λιγότερο κυπριακά, σημαίνει όμως ότι δεν υπάρχει νομικός ορισμός υλικών, και η συνταγή αλλάζει από σπίτι σε σπίτι. Αν δεις «σουτζούκκος ΠΓΕ» ή «παλουζές ΠΟΠ» σε ετικέτα, δεν στηρίζεται σε εγγραφή που βρήκαμε. Το Ροδόσταγμα Αγρού (PGI-CY-02862) είναι ΠΓΕ ροδόνερο και όχι γλυκό. Τα ονόματα της Ελλάδας είναι στη λίστα ΠΟΠ και ΠΓΕ.

Αλλεργιογόνα και νηστεία: πώς διαβάζεις τους πίνακες

Ο κανονισμός 1169/2011 ισχύει και στην Κύπρο, και το Παράρτημα ΙΙ απαριθμεί τις ουσίες που προκαλούν αλλεργίες. Στα κυπριακά γλυκά τα συνηθισμένα είναι η γλουτένη από το αλεύρι και το σιμιγδάλι, οι καρποί με κέλυφος, το σουσάμι και, στα γλυκά με αναρή ή γιαούρτι, το γάλα. Τον τρόπο ενημέρωσης για τα μη συσκευασμένα τον ορίζει κάθε κράτος μέλος και το κυπριακό μέτρο δεν το ελέγξαμε. Τα ελληνικά δικαιώματα είναι στις αλλεργίες στο εστιατόριο.

Η στήλη «τι έχει η συνταγή» δεν δίνει ετυμηγορία νηστείας: δείχνει μόνο ποια υλικά έχει μία συνταγή. Ποια μέρα επιτρέπεται το λάδι, το κρασί ή το ψάρι εξαρτάται από το ημερολόγιο που ακολουθείς, και η Εκκλησία της Κύπρου και η Μητρόπολη Κηφισίας διαφέρουν σε μερικές μέρες. Οι έξι ερωτήσεις για τον πάγκο και τα ελληνικά γλυκά της βιτρίνας είναι στα νηστίσιμα γλυκά. Το μέλι δεν είναι vegan, όπως εξηγεί το vegan φαγητό έξω.

Πρακτικά: πώς ρωτάς για ένα κυπριακό γλυκό

Όταν ζητάς ένα γλυκό με το κυπριακό του όνομα, ρώτα τι εννοεί το μαγαζί: το «λουκούμι» μπορεί να είναι κουραμπιές, το «παστίτσιο» μπισκότο και ο «σουτζούκκος» γλυκό και όχι λουκάνικο. Αν νηστεύεις, ρώτα ποιο λίπος έχει, γιατί το ίδιο γλυκό αλλάζει από χωριό σε χωριό, όπως τα καττιμέρκα. Εκτός ΕΕ ισχύουν τοπικοί κανόνες για τα αλλεργιογόνα: τι σημαίνει αυτό για την Κύπρο και τους απόδημους το γράφουμε στην ενότητα «Κύπρος και Έλληνες του εξωτερικού» της σελίδας για τα νηστίσιμα γλυκά, που αναφέραμε πιο πάνω.

Το πασχαλινό γλυκό-αλμυρό, η φλαούνα, έχει τη θέση της στον οδηγό για τις αργίες της Κύπρου. Για τις θερμίδες των γλυκών υπάρχει ο οδηγός με τις θερμίδες των γλυκών του ζαχαροπλαστείου, και δεν τις επαναλαμβάνουμε.

Οι πληροφορίες αυτής της σελίδας είναι εκπαιδευτικές και δεν αντικαθιστούν γιατρό ή διαιτολόγο, αν έχεις αλλεργία ή δυσανεξία, ούτε τον πνευματικό σου για τη νηστεία.